Tôi từng là một bờ tường đẹp.
Gạch đỏ xếp đều. Mạch vữa chạy thẳng. Trên dưới vuông vức, trước sau đàng hoàng. Mưa tới thì chắn mưa. Gió tới thì cản gió. Nhà có chuyện gì, tôi kín miệng giữ trong nhà.
Tôi làm đúng mọi việc của một bờ tường.
Bởi vậy, chẳng ai quan tâm.
Người ta tựa xe vào tôi. Treo quần áo lên tôi. Đóng đinh, dán quảng cáo, quệt tay bẩn, quay mặt đái vào chân tôi. Có lần một ông còn lấy than viết lên bụng tôi hai chữ “CẤM ĐÁI”, rồi đứng ngắm rất hài lòng, như vừa đóng góp một tác phẩm thư pháp cho kiến trúc bản địa.
Tôi chẳng giận.
Bờ tường mà. Đẹp đẽ, chắc chắn, hữu dụng thì phải chịu khó phục vụ. Có gì đâu mà trân quý.
Rồi thời gian đến.
Nó chẳng có bằng kiến trúc sư, cũng chưa từng học xây dựng, nhưng sửa tôi rất hăng. Nó moi vữa chỗ này, bẻ gạch chỗ kia. Đang thẳng thì cho lệch. Đang liền thì cho thủng. Đang kể một câu tử tế thì chen bụi cây vào giữa, xong bỏ luôn chẳng thèm chấm câu.
Mưa góp ý thêm vài vệt ố.
Nắng duyệt bản cuối bằng cách nung tôi nứt ra.
Rễ cây thấy công trình đang có chiều sâu nghệ thuật, liền chui vào tham gia đồng sáng tạo.
Chẳng bao lâu, tôi thành một bờ tường dở dở ương ương. Mảng còn, mảng mất. Viên thò ra, viên thụt vào. Chỗ trên chẳng ăn nhập chỗ dưới. Công năng chẳng còn, bố cục chẳng rõ, thông điệp cũng tuyệt nhiên mù mờ.
Và kỳ diệu thay—
Người ta bắt đầu thấy tôi đẹp.
Họ kéo đến, đi thật chậm, nói thật khẽ. Người cúi xuống sờ gạch. Người ngẩng lên ngắm cỏ. Người đứng nghiêng đầu trước một cái lỗ trên bụng tôi, cố tìm trong đó nỗi đau của lịch sử.
Một bà xúc động:
“Nhìn mà thương. Mỗi viên gạch là một câu chuyện.”
Tôi nghe xong cũng cố nhớ.
Viên bà đang sờ hình như trước đây nằm cạnh chỗ ông kia hay đái.
Nhưng thôi. Di sản đã lên tiếng thì bờ tường nên biết giữ mồm.
Một ông khác giơ máy ảnh, lựa góc thật lâu rồi bảo:
“Cái đẹp nằm ở sự bất toàn.”
Tôi suýt rơi thêm một viên vì cảm động.
Ngày trước, lúc tôi còn toàn, ông chẳng thèm nhìn. Bây giờ tôi bất đến mức sắp chẳng còn gì, ông mới phát hiện ra triết học.
Rồi người ta dựng cạnh tôi một tấm bảng:
DI SẢN — NGHIÊM CẤM XÂM PHẠM.
Tôi đọc mà thấy ấm lòng.
Hồi còn lành lặn, ai muốn đóng gì thì đóng, vẽ gì thì vẽ, tè đâu thì tè. Đến lúc chẳng còn chỗ nguyên để xâm phạm, tôi mới chính thức được nghiêm cấm xâm phạm.
Bọn người đúng là biết giữ gìn.
Họ còn cử chuyên gia đến nghiên cứu cách bảo tồn tôi. Sau nhiều cuộc họp, các chuyên gia thống nhất rằng phải giữ tôi nguyên trạng.
Nghĩa là chỗ nào sắp đổ thì chống cho khỏi đổ.
Nhưng tuyệt đối chẳng xây lại, vì xây lại thì hết cổ.
Tôi phải hỏng, nhưng chẳng được hỏng thêm.
Tôi phải chết, nhưng phải chết bền vững.
Tôi phải đứng vững trong tư thế đang sụp để các thế hệ sau còn được tận mắt chứng kiến tôi sắp sụp.
Ấy gọi là bảo tồn.
Từ ngày thành di sản, tôi cũng học được nhiều điều về thẩm mỹ của loài người.
Một thứ quá đẹp thì đáng ngờ.
Quá tròn trịa thì thiếu chân thật.
Quá mạch lạc thì chắc đã nhờ máy.
Chỉ khi câu cú bắt đầu xiêu vẹo, ý tứ rơi mất vài viên, chính tả nứt đôi, ngữ pháp mọc rêu, người ta mới yên tâm nhận ra hơi ấm của đồng loại.
“Đúng là người viết.”
“Cảm xúc thô mộc quá!”
“Chẳng trau chuốt nên rất thật.”
Thế là tôi hiểu.
Một câu chuyện đẹp, chữ nào đứng đúng chỗ chữ ấy, người ta sẽ nheo mắt:
“AI viết chứ gì?”
Nhưng nếu đang kể chuyện mẹ lại rẽ sang con chó, đang nói tình yêu bỗng ngoặt qua giá xăng, đầu câu chẳng nhớ cuối câu, dấu phẩy rơi vãi như gạch vụn—người ta lập tức ôm vào lòng:
“Trân quý là đây!”
Hóa ra dấu người chẳng nằm ở việc con người đã làm nên thứ gì.
Nó nằm ở chỗ họ đã làm hỏng thứ ấy ra sao.
Từ đó, tôi thôi tiếc thời mình còn đẹp. Tôi bắt đầu tự hào về từng chỗ lở. Sáng nào thấy rơi thêm một mẩu vữa, tôi cũng vui vẻ nghĩ:
Hôm nay mình lại thật hơn một chút.
Có hôm một cậu bé hỏi mẹ:
“Mẹ ơi, sao người ta chẳng xây bức tường lại cho đẹp?”
Người mẹ nghiêm trang đáp:
“Xây đẹp quá thì còn gì là di sản.”
Tôi đứng nghe, bỗng thấy mình may mắn.
May mà tôi đã kịp mục nát.
Nếu cứ nguyên vẹn, ngay ngắn và làm tốt công việc của mình, có khi đến giờ tôi vẫn chỉ là một bờ tường vô danh—hoặc tệ hơn, bị kết luận là sản phẩm do AI dựng lên.
Bây giờ tôi đã xiêu.
Tôi đã thủng.
Tôi đã chẳng còn làm nên trò trống gì.
Tôi hoàn toàn đủ tiêu chuẩn để được trân quý.
Mỗi ngày, người ta đi trên con đường mới tinh bên cạnh, dừng lại chụp một bờ tường cũ nát, rồi đăng ảnh cùng mấy câu sai chính tả để chứng minh rằng cả ảnh lẫn người đều chân thật.
Tôi nhìn họ.
Họ nhìn tôi.
Hai bên nhận ra nhau ngay.
Di sản cả.
